Kürdî makamı denince aklınıza sadece saz semaileri gelmesin. Günümüzde bu ses dizisinin kullanıldığı çok sayıda beste var. Örneğin Apaçi Marşı. Sözlü popüler şarkılar arasında da Kürdî ses dizisinin belirgin bir ağırlığı var. Nasıl olmasın ki? Umutsuz aşkı, kavuşamamayı, hicranı ve hüznü anlatmak için bu dizinin ağır, karanlık, kasvetli havası biçilmiş kaftan. Fakat aranjörlerin bu ses dizisini besteciler kadar sevdiklerini hiç sanmıyorum. Ne yapacaklarını bilemiyor gibiler; sanki zamanın birinde bu ses dizisindeki tüm şarkılar için üç tane demirbaş akor belirlenmiş gibi, herkes dönüp dolaşıp o üç akoru kullanıyor. Üç akorla şarkı yapılmaz demiyorum, yine yapın. Ama bakın başka seçenekler de var hayatta.

Apaçi Marşı dedik, onunla devam edelim ve örnek olarak kullanıp üzerinde farklı armoni çeşitlemeleri deneyelim.

Hani üç tane akor bellemişler hep onu kullanıp duruyorlar dedim ya az önce, işte o üç akor şunlar:

Ben diyorum ki o üç akorun yerine bu üç akoru kullanmak da mümkün, hem melodinin demini biraz açıyor, depresif havayı biraz dağıtıyor. Hep depresyon, hep depresyon, nereye kadar?

Ama “yok ben ille de daha ilk akordan ağırlığımı koymak istiyorum” diyen aranjörlerdenseniz size şunu verelim:

Ya da ses dizisinin modal havasını ön plana çıkaran farklı bir akor yürüyüşü. Bunu duyabilmek için bas gitar desteği gerekebilir, o yüzden basit bir altyapı da ekledim:

Seçenekleri ve kombinasyonları daha da artırabiliriz. Ama şimdilik burada bırakalım. Bu sayfaya bir arkadaşa bakmak için gelenler burada ayrılabilir. Armoniyle ilgilenenler ve bu akorları nereden çıkardığımı merak edenler: bundan sonraki bölüm size ait.

Bundan Sonraki Bölüm (Teori Falan)

Kürdî ses dizisi yanda gördüğünüz notalardan meydana geliyor (Kaynak: Müzik ve Müzisyenler Ansiklopedisi, Vural Sözer, Atlas Yayınları, 1964).

Şimdi burada armoni açısından seçeneklerimizin aslında ne kadar zengin olduğunu görmek için konuya batı müziği perspektifinden bakalım. Yandaki notaların aralarında (batı müziği açısından) sırasıyla yarım, tam, tam, tam, yarım, tam tam ses aralığı mevcut. Bu da esasen batı müziğindeki Phrygian moduna karşılık geliyor.

Phrygian modu, bizim majör gam’ın üçüncü derecesi. Dolayısıyla majör gamdan türettiğimiz her türlü akoru bu modda da kullanabiliriz. Tek değişiklik, akorların ağırlık merkezinde. Ne demek istediğimi notalarla çok daha kolay açıklayabilirim. Do majör gam ve ondan türetilen akorlar şunlar:

Bu akorların tümünü Phrygian mod’da da kullanabiliriz, ama artık başlangıç akoru olarak Do majör yedili akorunu değil, Mi minör yedili akorunu almamız gerekiyor. Çünkü karar notası, herşeyin dönüp dolaşıp gelmek isteyeceği, kadans yapacağı nota Mi. Dolayısıyla akorları Mi minör yedili’den başlayarak numaralandırıyoruz. Onun dışında herşey aynı (bir başka deyişle akorlar aynen kalıyor, sadece numaraları, yani işlevleri değişiyor).

Akademik literatür Phrygian modunda V. derecenin (ki burada B-7(b5) oluyor) kullanılmaması gerektiğini söylese de, gördüğünüz gibi yukarıdaki 3. örnekte göğsümü gere gere kullandım, hatta belirgin olsun diye arpej yerine akoru blok olarak çaldırdım. En iyisi denemek ve parçaya en uygun olan kombinasyonu bulmak.

Peki, seçeneklerimizin neler olduğunu belirledik. Ama hangi akoru melodinin neresinde kullanacağımızı nasıl seçeceğiz? Bu sorunun cevabına rearmonizasyon konusunda daha önce yazdığım bir yazıda değinmiştim, şuradan ulaşabilirsiniz.

Okuduğunuz için teşekkürler! Lütfen aşağıya yorum bırakmadan gitmeyin.

1. Olmazsa olmazları belirleyin

Çağdaş müzik teknolojisinin bize sunduğu en büyük nimetlerden biri, hemen hemen herşeyin proje ilerledikçe değiştirilebilmesi. Parçanın bütünü ortaya çıktıkça, başlangıçta hoşunuza giden bir piyano sesini artık beğenmediğinizi farkedebilir, onun yerine yaylılar kullanmak isteyebilirsiniz. Şarkının trafiğini değiştirmek isteyebilirsiniz. Davul seslerini değiştirmek isteyebilirsiniz. Bunların tümünü sonradan yapmak mümkün.

Fakat sırf mümkün diye bunların hepsini yapmak zorunda değilsiniz. En azından, sonradan değiştirilmesi zor olacak ve sizi uğraştıracak şeyleri projeye başlarken belirleyip, başladıktan sonra çok geçerli ve zorunlu bir neden olmadıkça değiştirmemekte yarar var. Bana göre projeye başlarken iki hususu kesinleştirmek şart:

• Şarkının tonu
• Temposu

Şarkıda şan/vokal varsa, söyleyecek olan kişiyle oturup ona şarkıyı farklı tonlardan söyletmeyi deneyin. Sesini en rahat kullanabileceği, şarkıyı en iyi biçimde taşıyabileceği tonu bulun ve onu kullanın. Şarkıda mutlaka kullanmak istediğiniz akustik enstrümanlar var ise onların da rahatça çalabilecekleri bir aralık olmasına özen gösterin. Örneğin bazı dizi müziklerinde olduğu gibi kemanları sivrisinek frekansında çalmaya zorlayıp halkın sağlığını tehdit etmeyin.

Tempoyu belirlemek için, yine şarkınızda vokal varsa sözlerin en kalabalıklaştığı yere odaklanın ve vokalistin o bölümü rahatça söyleyebileceği tempoyu bulmaya çalışın. Gerisi oturacaktır.

2. Trafiğin ana hatlarını belirleyin

Tamamını bu aşamada oluşturmak zorunda değilsiniz. Sadece genel olarak parçada kaç bölüm olmasını istediğinize karar verin. Giriş (intro) olacak mı? Verse, chorus? Evelallah. Klarnet solosu? Peki. Bunların hangi sırayla çalınacağına ya da herbirinin kaçar kez tekrarlanacağına şu aşamada karar vermek zorunda değilsiniz. Onu sonradan kolayca düzenleyebilirsiniz, teknoloji sağolsun.

3. Akorları belirleyin

İkinci maddede belirlediğiniz bölümlerin herbirinde hangi akorlar çalınacak? Bunları belirleyin.

4. Uygun bir davul loop’u bulun

Burada “bir” sözcüğünü vurgulamakta fayda var. Parçanın genel “groove” hissiyatını yansıtan tek bir davul loop’u bulun ve bir audio kanalına döşeyin. Şu an amacınız davul yazma/çalma/kaydetme konusundaki hünerlerinizi konuşturmak değil, parçanın iskeletini ortaya çıkarmak. Bu arada iskelet miskelet dedim diye Google bu sayfaya kimleri gönderecek merak ediyorum, haydi hayırlısı.

5. Ve, kayıt!

Şimdi dördüncü adımda döşediğiniz davul altyapısının üzerine, üçüncü adımda belirlediğiniz akorları yerleştireceksiniz. Neye göre? İkinci adımda belirlediğiniz ana hatlara göre! Gitar çalıyorsanız alın gitarınızı, akorları bir güzel çalıp kaydedin. Klavye çalıyorsanız parmaklarınıza kuvvet. Hiçbirini çalmıyorsanız akorları oluşturan notaları mouse ile girin. Ardından vokalistinizi getirip bir pilot kayıt alın.

6. Ustalara saygı

İster inanın ister inanmayın, parçanın % 60′ını bitirmiş durumdasınız. Göze daha bilimsel görünsün diye küsuratlı sallayıp % 61.3 de diyebilirdim. Aksini kim kanıtlayabilir ki? Herneyse, parçanın yarıdan fazlası bitti. Gerçekten bitti. Geri kalan % 40′lık bölümü artık çok daha hızlı tamamlayacaksınız. Neden mi?

Müzik bilgisayarda yapılmaya başlanmadan önce, biliyorsunuz, bantlara kaydediliyordu. O zamanlar şarkıyı baştan başlayıp sona kadar çalıp kaydediyordunuz. Tamam, punch-in punch-out yapıp bazı şeyleri sonradan eklemek veya düzeltmek mümkündü, ama müzik temel itibariyle yatay bir süreçti. Hayır, groupie’lerden bahsetmiyorum. Şarkının başlangıç anı olan 0:00′dan, bittiği ana kadar uzanan yatay zaman çizgisinden bahsediyorum.

Ne zaman ki müzik bilgisayarda yapılmaya başlandı, o zaman biz müziği bloklar halinde algılamaya başladık. Kullandığınız yazılım ister Pro Tools, ister Cubase, ister Logic, ister bir başkası olsun, üzerinde çalıştığınız parçanın her bir bölümünü size bloklar halinde gösterir. Bunun yarattığı algı, sizde bir sonraki bloğa geçmeden önce, şu üzerinde çalıştığınız bloğu adamakıllı ortaya çıkartıp bitirme refleksini doğurur. Bu da sizi dikey çalışmaya zorlar. Yani bir sonraki bölüme geçmek yerine bu bölüme bir şey daha eklemek, projeyi sağa değil aşağı doğru geliştirmek, yeni sesler aramak, bu arada saatler kaybetmek, ve daha önemlisi, bölümlerin birbirilerine nasıl bağlanacakları üzerinde kafa yormamak ve parçanın bütünlüğünden taviz vermek…

Yukarıda yazdığım adımların amacı, sizi bu paradigmayı kırıp müziği olması gerektiği gibi yatay olarak algılamaya zorlamak.

7. Şarkı için bir teslim tarihi belirleyin

Ve o tarihe iki eliniz kanda olsa bile uyun. Tepenizde boza pişiren olmasa bile yapın bunu. Sanki o şarkı senenin en büyük filminin en önemli sahnesinde kilit rol oynuyormuş ve siz o şarkıyı zamanında teslim etmezseniz filmin gösterime giriş tarihi ertelenecekmiş ve ardından kıyamet kopacakmış gibi ciddiye alın belirlediğiniz teslim tarihini.

Aksi takdirde yeni davul tonları ve synth sesleri deneyeyim derken ses bankalarının arasında yitip gitme ve sizden bir daha haber alınamama riski sözkonusu. Yapmayın öyle. Mükemmeliyetçiliğin de bir sınırı olmalı. Bir noktada “tamam bu parça bitti artık” demeli ve onun yuvadan uçup gitmesine izin vermelisiniz. Teslim tarihi belirlemedikçe bunu asla yapamazsınız. Nereden mi biliyorum? Bu yazıyı buraya kadar okumuş olmanızdan.

Yabancı gibi durmayın, yorumlarınızı aşağıda paylaşın lütfen.

Birinci Bölüm (ikinci bölüm hemen altta):

İkinci Bölüm:

1. Tencere, tava ve bilumum diğer mutfak eşyasının perküsyon olarak kullanımı. Tamam Arçelik için yapıldı. Tamam çok da güzel oldu. Ama: a) Orada parmak izi göstermeyen ankastre ürün reklamı yapılıyordu, yani konunun “dokunma” ile doğrudan alakası vardı, b) Adamlar o reklamda koskoca Stomp ile çalıştılar.

Kast ajansından devşirme cici kızların “manikürüm bozulacak” edasıyla verdikleri performansta aynı heyecan seviyesini yakalamak mümkün değil, sevgili reklamcılar. Siz siz olun, Blue Man Group veya Stomp ile çalışacak bütçeniz yoksa uzak durun bu fikirden artık.

2. Makarna reklamlarındaki çakma Pavarotti’ler. Makarna İtalyanların dünyaya armağan ettikleri bir yiyecek. Tamam artık hepimiz biliyoruz bunu, sağolun. Makarna denince İtalya’dan, İtalya denince Napoliten’den, Napoliten denince çadır tiyatrosundan başka birşey aklınıza gelmez mi kuzum sizin? Zaten “Bayburt Bayburt olalı böyle zulüm görmedi” edebiyatının hâlâ komik bulunduğu bir toplumdayız, siz bu algıyı güçlendirmeyin bari.

3. Bol yaygaralı, bol trompetli Balkan müzikleri. Evet çok eğlenceli ve keyifli. Ben de seviyorum. Fakat banka reklamlarında çok zorlama kalıyor. Hayatınızda kaç kez güle oynaya bankaya giden insan evladı gördünüz sevgili reklamcılar? Üzerinde “Keyifli Bankacılık” sloganı bulunan bir afişi bir banka şubesinde kendi gözlerimle görmemiş olsam, bu işin ne denli çığrından çıktığına inanmayabilirdim belki.

Bankaya kimse keyifli diye gitmiyor, siz öyle müzikler kullandığınız için de bu değişmeyecek. O plazalardan çıkıp biraz etrafta dolaşın lütfen!

4. Gençlere hitap eden reklamlarda pentatonik gamın fütursuzca kullanımı. Biliyorum, bir yerlerde gizli bir “Televizyon ve Sinema Reklamları Klişeler Tebliği” var. Ve orada, diyelim ki 25. maddenin (c) bendinde, deniyor ki: “Her kim ki sab-ı sübyana hitab eyleyen bir reklâm için musikî besteler, namütenahi pentatonik nam kefere makamından eserler terennüm eyleye…” Sanki ajans daha “gofret” derken birilerinin kafasında “pentatonik” yazan ışıklar yanıp sönmeye başlıyor. Gençlerin müzik zevki o kadar kıt değil, inanmazsanız listelere bakın, youtube’a bakın.

5. Keyif = Reggae. A ve B grupları gençliklerini sahillerde Bob Marley şarkılarıyla salınarak geçirmiş olabilir, ama artık bu klişeyi de geride bırakmamızın zamanı çoktan geldi. Açıp okuyun bakalım o şarkıların sözlerini, dertsiz-tasasız insan görüntülerinin arkasında kullanmaya uygun mu gerçekten?

Bonus Track: 6.  Gitarı süpürge/kazma gibi tutan oyuncu. Bakın buna sahiden hiç gerek yok. Gerçekten enstrüman çalan ve son derece karizmatik görünüşlü bir dolu genç var ortalıkta, ulaşmakta güçlük çekiyorsanız ben yönlendireyim. Ama lütfen enstrüman çalıyormuş gibi yapan, bunu da hiç ama hiç beceremeyen oyuncular izlettirmeyin artık bize. Bundan çok daha iyisini hakediyoruz!

Seviye: Başlangıç

Simpsomaker adı verilen web uygulamasını kullanarak yaptığım aşağıdaki resmi birlikte inceleyelim:

Her karede ön plandaki karakter aynı kalırken, geri plan değişiyor. Bu yüzden de her kare aklımıza bambaşka öyküler, senaryolar getiriyor. Aynı şeyi müzikte rearmonizasyon adı verilen teknikle yapabiliriz. Melodimizi aynen olduğu gibi bırakırken (yukarıdaki karakteri aynen bıraktığımız gibi) melodinin arkasında çalınan akorları değiştirebiliriz. Bu da melodiyi farklı bir kapsam içinde duymamızı sağlar ve müziğin havasını tamamen değiştirebilir. Neşeli bir melodi karamsar, sıradan bir melodi esrarengiz bir hal alabilir. Bu şekilde armoniyle dilediğiniz gibi oynayabilirsiniz. Herşey hayalgücünüze ve ne yapmak istediğinize bağlı.

Şimdi basit bir melodiyi ele alıp rearmonizasyon ile havasını nasıl değiştirebileceğimize bakalım:

Şekil 1: Melodi

Daha önce bir melodiye akor eklemeyi hiç denemediyseniz, şimdi tam zamanı! Bu melodiyi indirin (linkler bu yazının bitiminde yeralıyor), mp3 çalarınızı tekrar (loop) moduna getirin, melodi tekrarlanırken siz de ona uygun akorlar bulmaya çalışın. Bu melodi farklı akorlarla uyum sağlayacak esnek bir yapıya sahip, o yüzden sizi çok uğraştırmayacaktır.

Evet, eğer bu melodiyi bir rock veya pop şarkısı içinde kullanacak olsaydık, ardında kullanacağımız akorlar muhtemelen aşağıdakiler gibi olacaktı:

Şekil 2 - Melodi ve triad akorlar

Şimdi bu akorların neden iyi sonuç verdiğini inceleyelim. Öncelikle, kullandığım akorların tümü triad kategorisine giriyor. Triad’lar üç notadan oluşan, basit, sağlam, az ama öz akorlardır.

Yukarıdaki örnekte yeralan akorların iyi sonuç vermelerinin nedeni, melodideki notaları içeren akorları seçmiş olmam. Örneğin, ilk ölçüdeki akor olan GMaj (Sol Majör), sol, si ve re (G, B, D) notalarından oluşuyor. Bu ölçü için iyi bir seçim, zira bu ölçünün büyük bölümünde melodide GMaj akorunun üçlüsü olan si yeralıyor. İkinci ölçüye geçtiğimizde, melodi re (D) notasında asılı dururken, arkada Re minör (Dmin) akoru var. Bir başka deyişle, bu ölçüde melodideki nota aynı zamanda geri plandaki akorun kök notası. Şekil 2′yi bu şekilde incelerseniz, diğer ölçülerdeki akorların da bu basit mantık çerçevesinde seçildiğini göreceksiniz (melodideki nota ile geri plandaki akor arasındaki ilişki, her notanın altında gösterilmektedir).

Triad akorlar kullanarak ve melodideki notalar içeren akorları seçerek, rock veya pop tarzında gayet iyi sonuç verebilecek, ayakları yere basan bir kombinasyon elde ettik. Bunun nedeni, melodi-armoni ilişkisinde uyumlu olan sesleri biraraya getirmiş olmamızdır; bu da çok etkili bir müzikal ifade olabilir.

Peki, ya bu melodiye biraz daha esrarengiz, belirsiz bir hava vermek istersek? Parçaya biraz uyumsuzluk veya dissonans eklemek istersek (dissonans konusunu bu yazıda ayrıca incelemiştim)? Biraz daha, nasıl desem, caz etkisi katmak istersek mesela? O zaman ne yapmamız gerekiyor?

Caz armonisine yeni başlayanların sıkça yaptığı bir hata, caz düzenlemelerinde 7′li akorlar ve çekenler (tensions) sıkça kullanıldığı için, mevcut akorlara 7′ler ve çekenler eklemek suretiyle parçaya caz baharatı verilebileceği yanılgısına düşmektir. Fakat örneğin Şekil 2′deki akorlara 7 ve 9 gibi notaları eklemeyi denersek, ortaya çıkan sonucun pek de iç açıcı olmadığını görebiliriz. Bunun başlıca nedeni, 7′li akorların, kök notalarının burada olduğu gibi melodide ön planda olduğu durumlarda çok iyi sonuç vermemeleridir. Genel olarak, melodi 3′lü, 7′li hatta çekenler gibi daha zayıf unsurlarında gezindiğinde bu tür akorlar daha iyi sonuç verirler.

Bu nedenle, “caz” versiyonumuz için, kök notaları ve renkleri farklı olan akorlar bulmamız gerekecek. Şunun gibi örneğin:

Şekil 3 - Melodi ve yedili Akorlar

Şimdi bu örneğin neden iyi sonuç verdiğine bakalım: Şekil 2′de olduğu gibi, burada da, her notanın o an çalınan akorla olan ilişkisini portenin altında gösterdim. İlk ölçüye do, mi, sol, si (C, E, G, B) notalarından meydana gelen Do Majör yedili (CMaj7) akoruyla başlıyoruz. Melodideki si notası bu akorun 7′lisi; bu da müziği daha ilk andan itibaren farklı bir havaya sokuyor. Şekil 3′ün geri kalanını incelediğinizde, melodide belirgin olan notaların, o anda çalınan akorun ya 3′lüsü ya da 7′lisi olduğunu göreceksiniz.

Bu akor yürüyüşünün ilginç özelliklerinden biri de akorların kök notalarının (C, B, Bb, A) basamaklar halinde ilerlemesi (stepwise root motion). Kök notalar arasındaki bu yumuşak geçişler, düzenleme açısından ilginç olanaklar ortaya çıkarmakta ve özellikle bass’çı için ilginç doğaçlama fırsatları sunmaktadır.

Son olarak, melodimizi gündelik yaşamda kulağımıza çalınan armoni kalıplarının oldukça ötesine götüren bir örneği dinleyelim:

Bu örnekte işlevsel olmayan armoni (non-functional harmony) topraklarına girmiş bulunuyoruz. Bu da mevcut yazının kapsamının bir hayli dışında kalıyor, ama farklı armonik yapılarda melodimizin kulağa ne kadar farklı gelebildiğine bir örnek teşkil etmesi açısından yer vermek istedim.

Umarım bu örnekler, melodileriniz üzerinde çalışırken farklı armonik fikirler deneme konusunda size cesaret vermiştir. Buraya kadar okuduysanız, lütfen aşağıya yorumlarınızı ve önerilerinizi ekleyin. Teşekkürler!

Yukarıdaki ses dosyalarını indirmek için linkler:

Yalnızca melodi
Melodi ve triad akorlar
Melodi ve yedili akorlar
Melodi ve işlevsel olmayan armoni

Terminoloji Terminatörleri

Müzikle ticari olarak ilgilenen insanlar (jingle, reklam müziği, dizi/film müziği yapanlar), kariyerlerinin başlangıcında, müzik bilgisi olmayan insanlarla müziğin nasıl konuşulacağını öğrenirler. Günlük konuşmada kullanılan “sert/yumuşak, sakin/hareketli, coşkulu/duygusal” gibi parametreleri müzik diline nasıl tercüme edeceklerini zaman içerisinde pekiştirirler. İşin en kritik noktalarından biri zaten bu tercümeyi doğru yapabilmektir.

Bu noktada işin içine Terminoloji Terminatörü (TT) girer ve herkesin kafasını karıştırır. TT aslında iyi bir müzik dinleyicisidir. Tek bir tarza bağlı kalmaz, farklı tarzlarda hoşuna giden müziklere her daim açıktır. mp3 çalarında Beethoven da vardır Bergen de. Gençlik yıllarında gitara merak sarmış, bir hayli de parça çalmayı öğrenmiş ama sonra iş-güç derken bırakmıştır, kim böyle şeylere zaman ayırabiliyordur ki zaten. Ama oğluna düzenli flüt dersleri aldırmaktadır. Herneyse…

TT konuşmasını müzik terminolojisiyle süslemeye bayılır. Bu onu bir zamanlar müzikle haşır neşir olduğu, kumsalda gitar çaldığı gençlik günlerinin tasasız mutluluğuna götürmektedir çünkü… Fakat derken bir gün…

TT: Ama bu olmamış, hiç olmamış. Ben böyle birşey istemedim ki…
Müzisyen: Ama son konuşmamızda daha tempolu birşey istediğinizi söylemiştiniz?
TT: Evet?
M: İşte ben de müziği daha tempolu yaptım, tempoyu artırdım.
TT: İstediğim bu değildi ki benim, bu daha hızlı olmuş, ne o öyle koşar gibi!
M: Ama tempo…
TT: Evet tempo, tempolu olmalı, böyle davullar, bateriler falan.
M: …

Bu da benim bizzat yaşadığım bir konuşma:

TT: Orkestral birşey var kafamda, senfonik…
Ben: Bir örnek verebilir misiniz?
TT: Bryan Adams gibi mesela.
Ben: Hmm, peki.

Başetme Yöntemi: Herkes aksi kanıtlanana dek TT’dir. O nedenle müşterinin telaffuz ettiği her türlü müzik terimini (tempo, dinamik, kadans, (Allah göstermesin) kreşendo, soprano ve allegrio con risotto) sorgulamak ve tam olarak ne istediğini öğrenmek gerekir. Aynı şey müzik teknolojisine ilişkin terminolojide de geçerlidir (eko, volüm, bas/tiz, (ve özellikle) desibel gibi).

Torpilciler

“Kızımın/karımın/kız arkadaşımın sesi çok güzel, şarkıyı ona söyletelim” neşeli önermesiyle kendilerini hemen ele verirler. Muhtemelen sözkonusu diva ile yakın geçmişte aralarında yaşanan kişisel bir sorunu tatlıya bağlamak ve onun gönlünü almak gibi bir kaygıyla hareket ediyorlardır. Ya da o diva’nın yetenekli olduğuna kendilerini gerçekten inandırmışlardır ki, bu durumda (bir diğer başlık altında incelediğimiz) Egocan’larla uzaktan akraba olduklarını söyleyebiliriz (bkz. yansıtılmış ego). Her iki durumda da kesin olan tek şey varsa, bu işi kabul etmeniz halinde profesyonellik düzeyinin yerlerde sürüneceğidir. Üstelik öyle çok ender rastlanan bir durum da değil, gayet yüksek rating alan tv programlarının müziklerinde dahi görülmüş bir durum bu.

Tevekkül moduna girip “denemekten zarar gelmez, belki kızın sesi gerçekten iyidir” diyebilirsiniz. O da bir ihtimal tabii, sonuçta bu ülkede her yıl ortalama 40 kişi Milli Piyango’dan zengin olmakta. Size de çıkabilir. Ama çıkmazsa, o berbat performansı düzeltmek için harcayacağınız uzun saatler sizi bekleyecektir. Ve hiçbir edit, melodyne yahut auto-tune, o diva’nın anlaşılmaz diksiyonunu ya da söylediği sözcüklere anlam veremeyen donuk performansını kurtarmaya yetmeyecektir.

Başetme Yöntemi: Torpilci kararlıdır, çünkü başka cephelerde köşeye sıkışmıştır ve bu onun çıkış yoludur. Onu ikna edemezsiniz. Onun yerine diva’ya çalışın. “Bir deneyelim” deyip stüdyoya getirin. Ses kayıt stüdyoları benim diyen şarkıcıyı bile geren ortamlardır, bir kerecik olsun bunu avantajınıza çevirin: Diva’yı iyice gerin ve gevşemesi için yardımcı olmayın. “Ben bu işi yapamıycam ühühü” diye koşarak kaçana dek tepesinde boza pişirin. Sonra “denedik olmadı” deyip kendi istediğiniz şarkıcıyı getirin ve işi onunla tamamlayın. Belki kalpsizce görünecek ama en iyi çözüm bu; sonuçta hem projeyi kurtarmış, hem de diva’ya ve Torpilci’ye uzun vadede iyilik yapmış oluyorsunuz.

Bir Bilene Soranlar

Bu gruptaki insanların tanıdığı, güvendiği, “bu işlerden çok iyi anlayan” bir kişi vardır. Bu bilirkişi sizin yaptığınız herşey hakkında ileri geri ahkam keser, eleştirir. Fakat her ne hikmetse elini taşın altına sokup birşey yapmaz. Bilirkişiyi asla behemahal karşınızda görmezsiniz, ama hayaleti projenizin üzerinden hiç eksik olmaz. Esasen, George Orwell’in Büyük Birader karakterinde olduğu gibi, her işinizi gözetleyip burnunu sokan bu elemanın gerçekte varolup olmadığından dahi emin olamazsınız. Belki de sadece müşterinin hayalinde ve “valla biz yaptığınız müziği beğendik ama Orhan yeterince çarpıcı bulmadı” türünden ifadelerinde can bulmaktadır.

Başetme Yöntemi: Çocukluğunuzdan hatırlayacaksınız, mahallede bir çocuk olur hani. Tatsız durumlarda özneyi kendinden iteleyip hayali arkadaşı tavşan kulaklı tüftüf’e kaydırır ve “tüftüf burayı sevmedi, gitmemizi istiyor” der. İşte o çocukla konuşuyormuş gibi davranın, nazik olun: “Peki tüftüf müziği daha çarpıcı hale getirmek için ne yapmamızı öneriyor?”

Yüzü Gülmezler

Ömürlerini az önce limon yalamış gibi bir yüz ifadesiyle ortalıkta dolaşarak geçirirler. Gastrit gibi elde olmayan durumları tenzih ederek, bu yüz ifadesinin iki alt mesajı vardır: 1) Tüm kainatın varlık sebebi bu insanları mutlu etmektir, 2) Tüm kainat bu temel görevini çok ama çok ihmal etmektedir. Etraftaki herkes aptal ve yetersizdir, ortaya çıkan işler yüzkarasıdır.

Bu gruptakilerin gücü ve yetkisi arttıkça şikayetleri de artar, ve etraflarında onları memnun etmek için çırpınan insanlar, bu çabalarıyla sadece Yüzü Gülmezlerin beğenmeme reflekslerini beslediklerinin farkına çok geç varırlar.

Başetme Yöntemi: Duyacağınız en güzel sözün “ne yapalım, bu da olmadı ama artık idare etmek zorundayız” olacağını peşinen kabul ederseniz bu insanlarla çalışabilir, hatta uzun vadeli iş ilişkileri dahi kurabilirsiniz. Yani durum sizin kendi beklentilerinizi (ve standartlarınızı) ne kadar aşağı çekeceğinize bağlı.

Hydra

Yunan mitolojisindeki bu çok başlı canavarın çağdaş iş hayatındaki enkarnasyonu ”her kafadan bir sesin çıktığı şirket”tir. İşi A ile konuşursunuz, sonra B devreye girer ve bambaşka şeyler söyler, tam onların ikisini uzlaştıran bir çözüm üretirsiniz ki C çıkar ve hiçbir şey eskisi gibi olmaz. C’yi memnun edecek bir çözüm bulsanız bile, artık bilirsiniz ki, D, bir sonraki hamlenizi ekarte etmek için köşede beklemektedir.

Başetme Yöntemi: Efsaneye göre Heracles, Hydra’ya kılıcı ile girişmiş, fakat kestiği her başın yerine canavardan iki yeni baş çıktığını görmüştür. İş hayatındaki Hydra’lar da maalesef böyle. Heracles gibi bir elinizde meşale, diğer elinizde altın bir kılıç, arkanızda Athena gibi bir savaş tanrıçası yoksa bu işe hiç kalkışmayın derim.

Egocan’lar

Spotlar onların üzerinde olmadığı zaman sinirden olduğu yerde zıplayan insanlar. Öznesi “ben” olmayan cümle kurmazlar pek; örneğin: “Bugün hava çok güzel” boş gelir de “bayılırım ben böyle havalara” derler. “Çok iyi bir müzisyensin” değildir de “çalışmalarını başarılı buluyorum”dur. Şu veya bu şekilde egolarını parlattığınız sürece sizden iyisi yoktur. Bunu keşfeden ve kullanan bir kısım insan bunların çevresini sarmış olacağı için, aynı tıynette değilseniz bu insanlarla çalışma olasılığınız düşüktür.

Başetme Yöntemi: Değmez, uzak durun derim.

Bilemeyenler

“Sen buna bir bak, bakalım aklına nasıl birşey gelecek, sonra oturur konuşuruz, bir de şey zaten, şey var, pardon, öbür hat çalıyor cevaplamam lazım, sen bak işte, hadi baaay” gibi bir brief‘le şıp diye tanıyabileceğiniz insan grubudur. Bu ucu açık yetkilendirme ilk bakışta sanki size geniş sanatsal özgürlükler sunuyormuş gibi görünse de, esasen yaptığınız, karanlıkta hareketli bir hedefe ateş etmekten farksızdır. Zira ortaya çıkardığınız çalışmayı götürüp dinlettiğinizde alacağınız cevap “ama ben böyle birşey istememiştim ki” olacaktır (sizi peşinen korkutup kaçırmamaya özel bir özen gösteriyorsa nazik davranıp “bu da çok güzel olmuş, ama benim aklımda daha farklı birşey var” da diyebilir. İkisi aynı şey).

Hafiften diklenip “peki nedir tam olarak sizin istediğiniz şey?” diye sormanın herhangi bir yararı yoktur. Sorular Bilemeyen’i kızdırır, kendini köşeye sıkışmış gibi hissettirir. Onu bir konuya odaklanmaya ve kendisini ifade etmeye zorlamaktasınızdır ki, bunu yapacak olsa ilk başta yapacaktır zaten. Daha da üzerine giderseniz yapacağı şey, işveren kartını oynayıp “Müzisyen olan sensin, bu kararları benim adıma vermen için sana para veriyorum” demektir.

Bilemeyen’ler, saatlerce konuşup tek bir niteleme sıfatı dahi kullanmamak gibi doğuştan gelen bir yeteneğe sahiptirler. Bu yüzden ne kadar zorlarsanız zorlayın, yapılacak işe dair dişe dokunur bir bilgi alamazsınız.

Başetme Yöntemi: Bilemeyen’e çeşitli örnekler dinletip “bunlardan hangisi sizin aklınızdakini daha iyi yansıtıyor?” diye sormak, ve taraflardan her ikisinin de zamanı, sabrı ve ruh sağlığı el verdiği ölçüde genel örneklerden spesifik örneklere giderek yanılma marjını daraltmak kimi çalışmalarda başarılı sonuçlar vermiştir.

Ondan önceki dönemde, yılda ortalama 10 (sadece 10!)  Türk filmi yurtçapında gösterime giriyor, bunların da toplam sinema seyircisi ve gişe hasılatı içinden alabildiği pay % 1′i geçmiyordu (yazım yanlışı yok!). Bir başka deyişle, Türk sineması gişelerden silinmiş durumdaydı.

Bunun nedenleri şu anki yazının kapsamının dışında kalıyor, ama Türk sinemasının gişelerden silinmesi, Türkiye’de Amerikan sinemasının veya herhangi bir diğer yabancı sinemanın dolduramayacağı büyük bir kültürel boşluk meydana getirmişti ki, Eşkiya bu boşluğu gayet güzel doldurdu. İyi yazılmış, iyi oynanmış, iyi çekilmiş, harika müziklerle desteklenmiş bu film, zamanı için iddialı hatta ulaşılmaz bir hedef olan 1 milyon izleyici sınırını geçmekle kalmayıp, 2,5 milyon seyirci gibi günümüz için dahi iddialı olarak nitelenebilecek bir izleyici rakamına ulaştı.

İzleyicinin yapımcılara gönderdiği mesaj çok netti: “Bizi heyecanlandıracak nitelikte, kaliteli yapımlar ortaya çıkarırsanız sizi destekleriz.”

Türkiye’nin ortalama alım gücüne oranlandığında sinema biletleri pahalıdır ve çoğu insan için sinema lüks bir eğlencedir. Buna rağmen 2.5 milyon kişinin bir yerli filmi sinemada izlemeyi tercih etmesinin bir nedeni, kaliteli Türk filmlerine duyulan özlemdi. Ancak daha da önemlisi, sinema izleyicisi, yerli sinema sektörünün ancak gişeden gelecek destek ile büyüyüp gelişebileceği yönünde bir bilince sahipti. Bu nedenle bir süre bekleyip bu filmi televizyonda izlemek mümkün olduğu halde 2,5 milyon kişi para verip filmi sinemada izlemeyi tercih etmişti.

Bu, yerli sinema sektörüne halkın verdiği bir kredi ve gösterdiği bir teveccüh olarak değerlendirilebilir.

Bu durum sektörde yankılanmakta gecikmedi. Bu nedenle 1996 yılı Türk sinemasında bir dönüm noktasıdır. Seyirci desteğini arkasına alan Türk sineması, en büyük sıkıntı olarak gösterilen teknik yetersizlik ve altyapı eksikliği sorunlarını aşacak maddi kaynakları daha kolay temin eder hale geldi. Filmlerin göz önündeliğinin artmasıyla birlikte özel sektörün de sinema sektörüne olan ilgisi arttı ve sponsorluk desteği gibi gişe-dışı kaynaklar daha kolay sağlanır hale geldi. Buna Kültür Bakanlığı’nın vermekte olduğu maddi desteği de eklemek gerekir.

Korsana Rağmen Destek Büyüyor

1996 yılında Windows 95 vardı. CD-ROM vardı. İnternete 56 kbps dial-up modem’lerle bağlanılıyordu. Torrent yoktu, her evde sınırsız yüksek hızlı internet bağlantısı yoktu. Sonradan çok ünlenip korsan paylaşımın ilk hukuksal hedeflerinden biri haline gelecek olan Napster dahi yoktu.

Fakat durum hızla değişti. 2000′lerin başına gelindiğinde korsan paylaşım, sinema sektörünü derinden etkileyen önemli bir unsur haline geldi. Türkiye’de o dönemde yaygın olan durum; korsan filmlerin DVD, VCD ve benzeri formatlarda tezgahlarda/dükkanlarda satılmasıydı. Sonraki yıllarda, bir yandan korsan film satanlar devlet tarafından takip edilip bu sektör daraldığı için, diğer yandan sınırsız ve yüksek hızlı internet erişiminin yaygınlaşması ve ucuzlaması sayesinde, korsan paylaşımın şekli değişti; insanlar korsan film satın almak yerine doğrudan internet üzerinden kendi bilgisayarlarına film indirip kendi koleksiyonlarını oluşturmaya baıladılar.

“Türkiye’de sinema bileti pahalıdır” tespitini yapabilmek için, Türkiye’deki bilet fiyatlarını ve alım gücünü diğer ülkelerle karşılaştırmaya gerek yok. Fiili durum üzerinden şu karşılaştırmayı yapmak daha iyi: 2009′da bir öğrencinin ödeyeceği ortalama sinema bilet fiyatı 8 lira idi (SE-SAM verileri). Sinemaya gidiş-geliş masrafı buna eklendiğinde bu miktar 10 liranın üzerine kolayca çıkar. Oysa aynı öğrenci filmin korsan kopyasını satın alsa ödeyeceği para sadece 5 liradır. Dört arkadaş bir film izlemeye karar verse, bunu sinemada izlemenin maliyeti 40 lira, evde izlemenin maliyeti sadece 5 liradır. Eğer filmi kendileri indirirlerse o kadar bile değildir.

Şimdi bu durumu, ve korsan paylaşımın Türkiye’deki yaygınlığını gözönünde bulundurarak aşağıdaki verilere bir göz atın:

2002 yılından 2008 yılına, yabancı filmlere giden izleyici sayısı yaklaşık dörtte üç oranında azalırken, yerli filmlere giden izleyici sayısı 11 kat artmış! Türkiye’de izleyiciler aniden yabancı film seyretmeyi bırakmış değiller; fakat görünen o ki yabancı film izlerken korsanı tercih eden seyirci, yerli filmleri giderek artan oranda sinemada izleyerek desteklemeyi tercih ediyor. Yerli filmlerin çoğu “mutlaka beyaz perdede izlenmesi gereken bir görsel şölen” iddiasıyla ortaya çıkmadığına göre, bu rakamların tek açıklaması, izleyicinin yukarıda bahsettiğim teveccühünün günümüz koşullarında da sürmekte olduğudur.

Bugün ve Yarın

Türkiye; ABD, Hindistan ve Güney Kore’den sonra yerli filmlerin en çok izlendiği 4. ülke konumundadır. Bu, sinema izleyicisinin yaptığı bilinçli bir tercihin sonucudur ve sinema sektörünü olumlu yönde etkilemektedir.

Seyirci desteğinin bilinçli olması, aynı zamanda bu desteğin kayıtsız şartsız verilmediği ve gösterime giren filmlerin beklentileri karşılamaması halinde desteğin aynı kararlılıkla geri çekilebileceği anlamına da gelmektedir. Bu da esasen sektörü sürekli daha iyi ürünler vermeye iten bir kontrol mekanizmasıdır.

Desteğin kayıtsız şartsız verilmediğine ilişkin somut bir örnek olarak Çağan Irmak filmlerini verebiliriz. Bu ünlü senarist/yönetmenin filmlerinin gişe rakamları arasında inanılmaz bir değişkenlik vardır: Babam ve Oğlum (2005) 3,8 milyon kişiyi sinemalara çekmeyi başarırken, Ulak (2008) 1 milyon sınırının altında kalmış, aynı yıl gösterime giren Issız Adam 2 milyon sınırını geçmiş, Prensesin Uykusu (2010) ise 100,000 sınırını dahi zor aşabilmiştir.

Buradan çıkarılabilecek sonuç, seyircinin isme değil, filme göre seçim yaptığı ve karar verdiğidir. Bu kararda şüphesiz çevreden gelen tavsiyeler ve medyada/internette film hakkında yazılanlar etkili olmaktadır. Bunun belki de tek istisnası, Recep İvedik serisinin müdavim izleyicilerinde görülen, “herkesin o filmden bahsedecek olması ve filmi görmezse gündemin dışında kalacağı düşüncesi” olabilir.

Şu veya bu şekilde izleyicinin Türk sinemasına desteği artarak sürmektedir. Bu destek daha önce önemli sorunlar olarak öne sürülen teknik yetersizliklerin önemli ölçüde aşılmasını sağlamıştır. İzleyicinin beklentilerine ilişkin çıtayı giderek yükseltmesi sektöre olumlu yönde bir baskı unsuru oluşturmaktadır. Bu şartlar altında Türk sinemasının yapması gereken de, bir zahmet, çağ atlamaktır.